شهادت طلبي از ديد روانشناسي


اين روزها نوشته جالبي ديدم در وبلاگ فرناز (امشاسپندان) با عنوان تصوير يك بنيادگرا، كه در مورد تحقيقات انجام شده بر اين موضوع بود كه علت اينكه كسي دست به خشونت و عمليات انتحاري ميزنه، چي هست. از خوندن اين نوشته كمي تعجب كردم ، چون خودم هم جزو كساني بودم كه فكر مي كردم فقر دليل اصلي تن دادن انسانها به اينكار هست. بر حسب تصادف (يا شايد هم چون به اين موضوع حساس شده بودم?) ، مقاله زير رو در اين مورد پيدا كردم، كه فكر مي كنم دونستنش بد نباشه...البته براي من هم روشن هست كه در اينجا تنها به مساله روانشناختي و جنبه فردي اين موضوع پرداخته شده، جداي تحليلات سياسي يا اجتماعي اين قضيه...

چگونه انسانهاي جوان تبديل به "فداييان" مي شوند؟ آيا آنها مبتلا به افسردگي شديد با ميل به خود كشي هستند؟ يا تحت فشار و ظلم شديد، از فرط نااميدي دست به اين كار مي زنند؟ تند روهاي مذهبي با ميل رسيدن به بهشت؟ اينها دليلهايي هستند كه معمولا عنوان مي شوند، ولي به طور كلي صدق نمي كنند.

آريل مراري ( Ariel Merari) ، روانشناس دانشگاه تل آويو، از سال 1983 اين موضوع را مورد تحقيق قرار داده است و به اين نتيجه رسيده است: " در بيشتر موارد، هيچ نشاني از عوامل خطرناكي مانند تغيير مداوم حالت روحي، اسكيزوفرني، مصرف مواد مخدر يا سابقه بيماري رواني با ميل به خودكشي ديده نمي شود" ( New Scientist, 15.05.2004 ) . اسكات آتران ( Scott Atran) ، انسانشناس دانشگاه ميشيگان در آناربور، در تحقيقات خود هيچ نشاني از سابقه بيماريهاي رواني در اين افراد پيدا نكرده است.
اين فرض كه فقر شديد مي تواند عامل روي آوردن به اين كار از روي نا اميدي باشد، از سوي كلاود بربي ( Claude Berrebi ) اقتصاد دان دانشگاه پرينستون رد شد. او زندگي تروريستهاي انتحاري سازمان جهاد را بين سالهاي 1980 تا 2003 مورد بررسي قرار داد ( Journal of Economic Perspectives, VOl. 17/4, 2004 ). تنها 13? آنها جزو طبقه فقير بودند ( با توجه به اينكه 32? از مردم فلسطين فقير محسوب مي شوند) و بيشتر از نيمي از آنها تحصيلات عاليه داشتند ( در مقايسه با حد متوسط تحصيلات در بين مردم فلسطين كه 15? است) .
همينطور تبعيضات اجتماعي يا رنجش سياسي كه معمولا از ان اسم برده مي شود نيز به تنهايي براي توضيح عمليات انتحاري (به عنوان مثال) تروريستهاي گروه القاعده كه بيشتر از طبقه متوسط عربستان سعودي يا مصر بر خاسته اند ، كافي نيست.
حتي عقيده تند مذهبي نيز به تنهايي توضيح دهنده نيست؛ به عنوان مثال گروه Tigers of Tamil ، عقايد ماركسيستي _ لنينيستي دارند و شديدا با مذهب مخالفند. البته از نظر موضع جهان بيني يك محدوديت وجود دارد. از نظر گوناراتنا ( Gunaratna) ، محقق موضوع تروريسم، انساني با ديد ماترياليستي غرب، خود فدايي نمي كند: " ماترياليستها ، تروريستهاي انتحاري خوبي نمي شوند!"?

اگر نه مذهب، نه فقر و نه بيماريهاي رواني دليل اصلي و توضيح دهنده براي اين امر هستند، پس چه چيزي انسانهاي ظاهرا سالم را به چنين عمل راديكالي مي كشاند؟ طبق آخرين تحقيقات كليد در دست سازمانها و گروههايي است كه اين افراد را جذب مي كنند. اين سازمانها بايد تنها از سه مرحله بگذرند: اول بايد يك حمايت كلي و عمومي براي ايده "خود فدايي" جلب شود و اين عمل به عنوان خدمت به جامعه معرفي شود. دوم بين افراد جوان كه در آنها ضعف هويتي وجود دارد و به دنبال يك عامل بيروني براي تكيه دادن هستند، جستجو شود. و در آخر مرحله "آموزش" فرا مي رسد ، كه در آن يك هويت اجتماعي اخلاقي يا عقيدتي، در خلا هاي هويت شخصي افرادچپانده مي شود. اين خلا ها به راحتي در موقعيتهايي از زندگي به وجود مي آيند كه شخص در آنها خود را تحقير شده يا نا اميد مي بيند ( تقريبا بين تمامي "شهيدان" فلسطيني ، يك ضربه شديد روحي در دوران كودكي پيدا شده است) و در چنين حالتي هدايت افراد به اين سو ، كار مشكلي نيست.

وقتي افراد از اين مراحل مي گذرند، راه برگشت تقريبا ناممكن يا بسيار مشكل است_خجالت و رسوايي براي آنها بسيار بزرگ است. اين " شهيدان زنده" از طرف گروه خود تنها زماني احترام دريافت مي كنند و تاييد مي شوند كه در عمل وفاداري خود را به گروه و اهدافش نشان دهند. اين "اجبار گروهي " را گروههاي تروريستي ديگري مانند IRA ( در ايرلند) نيز براي اهداف خود به كار مي گيرند. ظاهرا در شرايط مناسب!، هر كسي مي تواند تبديل به يك تروريست انتحاري شود.

نويسنده: والتر براون ( Walter Braun)
برگرفته از مجله "روانشناسي امروز" (Psychologie Heute)، سپتامبر 2004

پ.ن.:

هادي